Trong một thời gian dài, hai chữ “phản động” dường như đủ sức khiến nhiều người dè chừng trước khi bày tỏ quan điểm về những vấn đề nhạy cảm trên không gian mạng.
Một bài viết chỉ trích chính sách, một bình luận đặt câu hỏi về cách xử lý của cơ quan chức năng, hay thậm chí việc chia sẻ một nội dung có quan điểm trái chiều cũng có thể khiến người dùng lo ngại rằng mình sẽ bị quy chụp.
Nhưng dường như tâm lý ấy đang thay đổi.
Từ những vụ việc gây tranh cãi đến làn sóng lên tiếng của Gen Z
Thời gian gần đây, cộng đồng mạng Việt Nam, đặc biệt là một bộ phận người trẻ thuộc thế hệ Z (Gen Z), đang chứng kiến một làn sóng lên tiếng mạnh mẽ về những vấn đề xã hội và pháp lý mà trước đây thường chỉ thu hút sự quan tâm của những người theo dõi chính trị Việt Nam.
Từ những tranh luận liên quan đến Đèo Hải Vân, vụ gian lận thi tốt nghiệp THPT tại Tuyên Quang, cho đến vụ việc của cựu đại biểu Quốc Hội Nguyễn Sỹ Cương, được cho là đã lái chiếc BMW gây tai nạn khiến một nữ sinh tử vong tại Hà Nội nhưng sau hơn một năm vẫn chưa bị khởi tố, các vấn đề này đều nhanh chóng trở thành chủ đề tranh luận trên mạng xã hội.
Đáng chú ý, trong những cuộc tranh luận ấy, nhiều người trẻ không chỉ bày tỏ sự phẫn nộ mà còn trực tiếp đặt câu hỏi về tính minh bạch, trách nhiệm của cơ quan chức năng và việc thực thi pháp luật.
Đây là một sự thay đổi đáng chú ý. Bởi với thế hệ từng lớn lên trong môi trường mạng xã hội, việc tiếp cận nhiều nguồn thông tin khác nhau khiến họ ngày càng có xu hướng tự kiểm chứng, so sánh và đưa ra quan điểm riêng thay vì chỉ tiếp nhận một chiều.
“Đòi công lý” có đồng nghĩa với “phản động”?
Làn sóng kêu gọi công bằng cho nữ sinh tử vong trong vụ việc liên quan chiếc BMW đã làm bùng lên một cuộc tranh luận lớn trên không gian mạng.
Một số người tham gia đặt hoa tại khu vực gốc cây số 55 đường Nguyễn Huy Tự để tưởng niệm nạn nhân. Tuy nhiên, hành động này sau đó bị một số ý kiến quy chụp là đang “tạo không gian cho nội dung phản động”.
Đáp lại, những người tham gia cho rằng việc họ đang làm không nhằm chống phá Đảng hay Nhà nước. Họ chỉ muốn một vụ việc được điều tra minh bạch và người đã mất nhận được công bằng.
“Đừng đổ lỗi cho cách mạng màu. Khi không minh bạch ngay từ đầu”, một người dùng Threads viết.
Đằng sau câu nói này là một vấn đề lớn hơn: liệu việc yêu cầu cơ quan chức năng giải thích một vấn đề mà người dân cho rằng còn nhiều nghi vấn có thể bị xem là hành động chống phá?
Nhiều người trẻ tham gia tranh luận cho rằng câu trả lời là không. Theo họ, yêu cầu dân chủ, công bằng và minh bạch trong thực thi pháp luật không đồng nghĩa với việc muốn lật đổ chính quyền.
“Tụi em cũng có biểu tình hay lật đổ ai đâu ạ, bọn em chỉ cần minh bạch thôi”, một học sinh cấp ba chia sẻ với phóng viên RFA.
Khi ngay cả nội dung từ ấn phẩm thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ cũng bị gắn nhãn
Điều khiến nhiều người lo ngại hơn là việc nhãn “phản động”, “ba que” đôi khi được sử dụng một cách tràn lan trong các cuộc tranh luận trên mạng xã hội.
Một người dùng Threads chia sẻ một bài nghiên cứu từ Tia Sáng, một ấn phẩm thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ Việt Nam, nhưng nội dung này vẫn bị những tài khoản khác quy chụp là “ba que” và “phản động”.
Trường hợp này đặt ra câu hỏi về ranh giới của việc sử dụng các nhãn chính trị trong tranh luận xã hội.
Nếu một nội dung xuất phát từ một ấn phẩm thuộc cơ quan nhà nước cũng có thể bị quy chụp chỉ vì nó được sử dụng trong một cuộc tranh luận trái chiều, thì liệu vấn đề còn nằm ở bản thân nội dung hay đã chuyển sang việc người đọc không đồng ý với quan điểm của người chia sẻ?
Khi một nhãn dán được sử dụng quá dễ dàng, nó có thể mất đi ý nghĩa ban đầu và trở thành một công cụ để kết thúc tranh luận thay vì phản biện nội dung.
“Người dân có niềm tin thì không thế lực nào dụ dỗ được”
Trong phiên livestream trên nền tảng X tối 16/8, bà Nguyễn Phương Hằng cũng lên tiếng về việc một số người chia sẻ nội dung của bà bị quy chụp là “phản động”.
Là hiện tượng mạng xã hội trong thời gian trở lại đây qua những phiên livestreams, bà chủ khu du lịch Đại Nam cũng trở thành mục tiêu của những nhãn dán chính trị.
Bà cho rằng thay vì vội vàng gắn nhãn, cơ quan chức năng nên xem xét nội dung được nói có đúng hay không, sự việc có thực sự xảy ra hay không và nếu thông tin sai thì cần phản biện bằng lý lẽ.
“Người dân có niềm tin thì không thế lực nào dụ dỗ được”, bà Hằng nói.
Dù những phát ngôn của bà Hằng vốn gây nhiều tranh luận, vấn đề bà đặt ra lại phản ánh một tâm lý đang xuất hiện trong cộng đồng mạng: người dân cho rằng họ đủ khả năng tự đánh giá thông tin và không muốn bị mặc định là thiếu khả năng nhận thức chỉ vì họ đặt câu hỏi hoặc chia sẻ một quan điểm trái chiều.
Một bộ phận Gen Z cũng khẳng định họ hoàn toàn tỉnh táo để không bị “giật dây” bởi bất kỳ thế lực nào nhằm lật đổ chính quyền. Họ cho rằng mình có thể đồng thời ủng hộ sự ổn định của đất nước nhưng vẫn yêu cầu cơ quan công quyền giải quyết những vấn đề mà họ cho là bất công.
Khi “phản động” trở thành câu trả lời thay cho phản biện
Vấn đề đáng suy nghĩ không phải là liệu Việt Nam có cần đấu tranh với những hành vi chống phá hay không. Bất kỳ quốc gia nào cũng có quyền bảo vệ an ninh và trật tự của mình.
Vấn đề nằm ở ranh giới giữa hành vi chống phá và quyền phản biện xã hội.
Nếu một người kêu gọi bạo lực, kích động lật đổ chính quyền hoặc thực hiện những hành vi vi phạm pháp luật, đó là một câu chuyện khác và cần được xử lý theo pháp luật.
Nhưng nếu một người đặt câu hỏi về một vụ án, yêu cầu công khai thông tin, yêu cầu điều tra minh bạch hoặc chỉ ra một bất cập trong xã hội, việc lập tức gắn cho họ nhãn “phản động” có thể khiến cuộc tranh luận đi vào ngõ cụt.
Một câu hỏi về tính đúng sai của sự việc cần được trả lời bằng thông tin và bằng chứng. Nếu thông tin sai, hãy chỉ ra nó sai ở đâu. Nếu cáo buộc không có cơ sở, hãy đưa ra cơ sở để bác bỏ.
Bởi việc gắn nhãn có thể khiến một người im lặng trong một thời điểm, nhưng không nhất thiết giúp giải quyết sự hoài nghi đã khiến họ lên tiếng ngay từ đầu.
Người trẻ đang không còn quá sợ hai chữ “phản động”?
Có lẽ đây chính là thay đổi đáng chú ý nhất.
Trong quá khứ, chỉ cần bị gọi là “phản động”, “chống phá” hay “ba que” cũng có thể khiến nhiều người lập tức rút lui khỏi một cuộc tranh luận. Nhưng hiện nay, một bộ phận người trẻ lại phản ứng theo cách khác: họ yêu cầu người đưa ra cáo buộc phải chứng minh cáo buộc đó.
Họ đặt câu hỏi: Tôi đã chống phá điều gì? Tôi đã kêu gọi lật đổ ai? Tôi đã kích động bạo lực ở đâu? Nếu tôi chỉ yêu cầu minh bạch và công bằng, tại sao tôi bị gọi là phản động?
Ngay dưới những bài viết tuyên truyền cảnh báo về việc thanh thiếu niên có thể bị “lôi kéo vào con đường cực đoan”, không ít người dùng mạng xã hội cũng phản bác rằng họ đủ nhận thức để phân biệt giữa thông tin kích động từ bên ngoài và những vấn đề thực tế mà họ đang lên tiếng.
Điều này cho thấy một bộ phận người trẻ đang hình thành khả năng phân biệt rõ hơn giữa phản biện xã hội, bất đồng quan điểm và hành vi chống phá.
Không chỉ một bộ phận Gen Z, mà cả những người quan tâm đến chính trị Việt Nam theo hướng ôn hòa cũng đang hình thành nhận thức rõ ràng hơn về ý nghĩa của hai chữ “phản động”.
Họ không nhất thiết muốn chống lại chính quyền. Họ cũng không nhất thiết bị dẫn dắt bởi bất kỳ thế lực nào. Nhiều người đơn giản muốn biết điều gì đã xảy ra, tại sao nó xảy ra và liệu pháp luật có được áp dụng công bằng hay không.
Một xã hội khỏe mạnh không phải là xã hội không có bất đồng. Đó là xã hội trong đó bất đồng có thể được tranh luận bằng lý lẽ và bằng chứng.
Vì vậy, câu hỏi quan trọng nhất có lẽ không còn là liệu cộng đồng mạng có sợ nhãn “phản động” hay không. Mà là: nếu ngày càng nhiều người không còn sợ nhãn dán ấy, cơ quan công quyền sẽ lựa chọn tiếp tục gắn nhãn, hay lựa chọn lắng nghe và trả lời?