Việc tổ chức thi lại cho 328 thí sinh tại Tuyên Quang vào ngày 14–15/8 đang nhận được nhiều ý kiến trái chiều từ dư luận. Trong bối cảnh cơ quan điều tra chưa xác định cụ thể những cá nhân có hành vi gian lận, quyết định cho toàn bộ 328 thí sinh thi lại đã đặt ra nhiều câu hỏi về tính minh bạch, công bằng và nhất quán trong việc xử lý sai phạm của hệ thống giáo dục.
Khi công bằng được nhìn qua lăng kính “pháp bất trách chúng”?
Theo báo Dân trí đưa tin, Bộ Giáo dục và Đào tạo (Bộ GDĐT) cho rằng việc tổ chức thi lại với các thí sinh chuyên Tuyên Quang là “hợp tình hợp lý”.
Theo lý giải của Bộ, đây là phương án nhằm bảo đảm quyền lợi cho những thí sinh có thể bị ảnh hưởng bởi sai phạm của hội đồng thi, trong khi cơ quan chức năng tiếp tục điều tra và sẽ xử lý những trường hợp vi phạm sau khi có kết luận.
Trong buổi họp báo sáng ngày 5/8, Thứ trưởng Bộ GDĐT Phạm Ngọc Thưởng chia sẻ, “nhiều em chưa thành niên, cơ bản bị tác động bởi sai phạm của hội đồng, đây là điều không ai mong muốn. Mọi biện pháp xử lý phải đảm bảo tính toàn cục”.
Trên thực tế, nhiều học sinh cho rằng quyết định cho toàn bộ 328 thí sinh thi lại tạo cảm giác bất công đối với những người đã tham dự kỳ thi trong điều kiện bình thường. Một số ý kiến được phóng viên RFA ghi nhận cho thấy tâm lý bức xúc khá rõ.
“Gian lận có quy mô tổ chức rồi giờ thi lại”
“Không lẽ cứ gian lận rồi thi lại hả chị? Nếu vậy tụi em cứ học dốt để rồi thi lại hết cho khoẻ”
Về nguyên tắc, bảo vệ quyền lợi của thí sinh không có lỗi là điều cần thiết. Nhưng chính cách giải quyết này lại đặt ra một vấn đề khác: ranh giới giữa bảo vệ người vô tội và tạo ra một ngoại lệ trong xử lý vi phạm nằm ở đâu?
Trao đổi với phóng viên RFA, một luật sư tại TP.HCM cho rằng cách xử lý này phần nào gợi liên tưởng đến tư duy quản trị xã hội thời phong kiến, trong đó có quan niệm “pháp bất trách chúng” – tức khi có quá nhiều người cùng vi phạm, việc áp dụng trách nhiệm pháp lý đối với toàn bộ tập thể trở nên khó thực hiện.
Vị luật sư tại TPHCM còn cho hay, cần phá bỏ tư duy “pháp bất trách chúng” để duy trì kỷ cương xã hội và chống tham nhũng toàn hệ thống.
Quan niệm này được cho là có nguồn gốc từ xã hội Trung Quốc cổ đại. Trong xã hội nông nghiệp và phong kiến xưa, khi vi phạm trở thành hành vi phổ biến trong cộng đồng, việc xử lý toàn bộ số đông thường khó khả thi và dễ gây bất ổn. Vì vậy, nhà cầm quyền đôi khi phải châm chước hoặc chỉ xử lý những người bị xem là cầm đầu.
Quan niệm này có thể tạo ra tâm lý an toàn giả tạo: khi hòa vào đám đông cùng vi phạm, cá nhân dễ tin rằng mình sẽ không bị xử lý vì “đông quá, không phạt xuể”.
Quy mô lớn là điều kiện cho phép “thi trước tra sau”
Sai phạm tại Tuyên Quang được cho là vi phạm của cả Hội đồng thi.
Tuy bước đầu đã khởi tố được 29 bị can, nhưng phía cơ quan điều tra vẫn chưa thể khoanh vùng rõ đối tượng vi phạm trong số 328 thí sinh đã dấy lên nhiều nghi vấn và bức xúc trong dư luận.
Trong khi cơ quan điều tra chưa có kết luận về các cá nhân vi phạm tại Tuyên Quang, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ra quyết định tổ chức thi lại cho 328 thí sinh vào ngày 14-15/8 tới đây và tuyên bố sẽ xử lý các trường hợp vi phạm sau khi có kết luận điều tra.
Như vậy, về bản chất, kỳ thi lại được tổ chức trước khi quá trình xác minh trách nhiệm của từng thí sinh vẫn chưa được hoàn tất.
Một học sinh đến từ một trường chuyên ở Gia Lai cho rằng việc cơ quan điều tra chưa thể xác định cụ thể thí sinh nào gian lận trong số 328 em, nhưng đã khởi tố 29 bị can và xác định được người chỉ đạo giải đề thi trong phòng thi, dường như đặt ra một nghịch lý trong chính lập luận của cơ quan điều tra.
Đây có lẽ mới là điểm cốt lõi của vấn đề.
Nếu chưa thể chứng minh một thí sinh gian lận, không thể mặc nhiên coi họ là người có tội.
Nhưng ngược lại, nếu chưa thể xác định một thí sinh hoàn toàn không liên quan đến sai phạm, việc trao cho họ một cơ hội thi lại cũng cần được giải thích bằng một cơ sở pháp lý và nguyên tắc rõ ràng.
Bởi nếu không, thông điệp mà hàng triệu học sinh có thể nhận được sẽ vô cùng nguy hiểm: cùng một kỳ thi, cùng một hành vi vi phạm quy chế, nhưng kết quả xử lý có thể khác nhau tùy vào việc sai phạm xảy ra ở đâu và với quy mô nào.
“Nếu vậy năm sau em rủ nguyên cái trường em gian lận để được thi lại hết,” một bạn học sinh lớp 12 chia sẻ với phóng viên RFA.
Đáng chú ý, kỳ thi này sẽ không có camera theo dõi như những gì lãnh đạo UBND tỉnh Tuyên Quang đã từng đề xuất trong buổi họp báo trả lời về vấn đề sai phạm trong kỳ thi tốt nghiệp THPT vào ngày 9/7/2026.
Ông Thưởng cho biết, việc lắp đặt camera theo dõi trên quy mô lớn là điều không khả thi với lý do còn hạn chế về công tác quản lý cơ sở vật chất và hạ tầng kỹ thuật.
Một lỗi sai – Hai số phận. Khi quy chế chung lại áp dụng cho cá nhân thay vì tập thể.
Theo thông tư số 24/2024/TT-BGDĐT, quy chế thi tốt nghiệp THPT năm 2026 có quy định rõ thí sinh sẽ bị đình chỉ thi nếu “nhận thông tin từ bên ngoài vào phòng thi” cũng như vi phạm về gian lận trong suốt quá trình diễn ra kỳ thi.
Theo đó, những thí sinh bị đình chỉ sẽ không có tư cách tham gia xét tuyển tốt nghiệp THPT trong năm đó mà buộc phải tham dự kỳ thi vào các năm tiếp theo.
Tuy nhiên, thực tế lại là 328 thí sinh tại trường chuyên Tuyên Quang được phép thi lại, trong khi 5 thí sinh sai phạm tại điểm thi trường THPT Lê Trực tỉnh Quảng Trị sẽ bị đình chỉ thi và buộc phải thi lại vào năm 2027.
Theo diễn ngôn của Bộ GDĐT, sai phạm xảy ra tại tường THPT Lê Trực (tỉnh Quảng Trị) đã được xác định rõ tính chất, mức độ vi phạm và cá thể hoá trách nhiệm của từng trường hợp.
Một bên là một điểm thi có kết quả bất thường trên diện rộng và quá trình điều tra chưa hoàn tất; bên kia là những trường hợp mà cơ quan chức năng cho rằng đã có đủ căn cứ xác định vi phạm.
Chính vì khác nhau về mức độ và chứng cứ, cách xử lý khác nhau có thể lý giải.
Nhưng điều xã hội cần được nhìn thấy là một tiêu chuẩn chung trong việc xác định trách nhiệm, là một kết quả mà mọi thí sinh đều có thể tin rằng mình được đối xử công bằng.
Và đó mới là bài kiểm tra thực sự đối với ngành giáo dục sau vụ việc tại Tuyên Quang và Quảng Trị.